تعیین نقش و جایگاه اقتصاد مقاومتی پس از لغو تحریم‌ها

محمد حمید ایجازی
محمد حمید ایجازی

اقتصاد مقاومتی بر پایه‌ی جهاد اقتصادی و نظام انگیزشی اسلامی که به عنوان راهکار مقابله با تحریم ها به کار گرفته شد، رویکردی جدید در قالب گفتمان انقلاب اسلامی است و عملیاتی کردن آن منوط به تبیین مدل جامع از پیشرفت بر مبنای اقتصاد اسلامی است.اصطلاح اقتصاد مقاومتی اولین بار توسط رهبر جمهوری اسلامی ایران، حضرت آیت الله خامنه­ای (مد ضله العالی) در کشوراستفاده شد ، این مهم با توجه به توافق بر سر برنامه جامع اقدام مشترک، جایگاه اقتصاد مقاومتی و چرایی و چگونگی آن در افق زمانی پس از برجام در دولت آقای دکتر روحانی در راهبردهای اصلی قرار گرفت.

با انقلاب اسلامی در ایراننوعی ازحکومت سیاسی در دنیا با شکل جدید حاکمیت دینی بر مبنای جمهوری که بنای سازگاری با قطب قدرت استکبار را نداشته و به مبارزه با استکبار پرداخت،ظهور نمود. چنین حکومتی آن هم درمنطقه خاورمیانه[۱] که از لحاظ اقتصادی و ژئوپلیتیکی[۲] دارای اهمیت بسیار زیاد است، باعث شد که نظام­های استکباری با تمام قوا به مبارزه پرداختند.

یکی از این موارد جنگ ایران و عراق بود که با پایان یافتن آن و عدم پیروزی استکبار در زمینه های نظامی، تهاجمات به عرصه های دیگرکشیده شد. یکی از این تهاجمات، خصوصاً در سال های اخیر، عرصه اقتصادی[۳] است. بنابراین کشور با بهره­برداری از استراتژی­های برنامه­ریزی شده، مکلف به نوآوری و نظریه پردازی و الگو سازی در عرصه­ های جدید اقتصادی گردید. هر کشوری که علم استکبار ستیزی را برپاکند، نیازمند چنین الگوهایی است. یکی ازاین مفاهیم اقتصاد مقاومتی است. نوشتار حاضر با هدف بررسی اجمالی پیرامون «بررسی وضعیت اقتصاد مقاومتی پس از توافقات هسته­ای» تهیه شده است.

بنا به تعریف برخی از اقتصاد دانان از اقتصاد مقاومتی، این نوع اقتصاد معمولاً در رویارویی و تقابل با اقتصاد وابسته و مصرف کننده یک کشور قرارمی­گیرد که منفعل نیست و به معنی تشخیص حوزه‌های فشار و متعاقباً تلاش برای کنترل و بی‌اثر کردن آن تاثیرها می‌باشد .در این خصوص لازم است برای رسیدن به اقتصاد مقاومتی وابستگی‌های خارجی کاهش یابد و بر تولید داخلی کشور و تلاش برای خوداتکایی تاکید گردد. برای تداوم این نوع اقتصاد، باید هرچه بیشتر به سمت محدودکردن استفاده از منابع نفتی و رهایی از اتکای اقتصاد کشور به این منابع حرکت کرد و توجه داشت که اقتصاد مقاومتی در شرایطی معنا پیدا می کند که جنگ اقتصادی و همچنین جنگ نرم از طرف دشمن وجود داشته باشد ، که اقتصاد مقاومتی معنا پیدا ‌نموده و محور های آن ترسیم شود.

این محورها به صورت مفهومی به دنبال کارآمد سازی مدیریت کشور نهادینه گردیده و به باور ومشارکت همگانی واعمال مدیریت های عقلایی ومدبرانه، به عنوان یک پیش شرط راهبردی برای رسیدن به اهداف عالیه نظام ترسیم شده. دولت جناب آقای دکتر روحانی در پسا برجام با توجه به مثلثی که هر یک از اضلاع آن تاثیر مستقیم بر نتیجه نهائی پیشرفت کشور دارند و حرکت آنها با هم می‌تواند در راستای افزایش تولید ملی بهبود پیدا کند عمل نموده و با تأکید رهبر جمهوری اسلامی ایران بر ضرورت تداوم تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی، مبین سه ضلع این مثلث بوده که برای دولت، دست اندرکاران تولید و مردم نقش آفرینی می کند.

محدود سازی اقتصاد دولتی و آزاد سازی اقتصاد، مبتنی بر مردمی کردن اقتصاد از طریق مشارکت دادن به فعالان بخش خصوصی و رفع موانع و مشکلات با تسهیل قوانین می‌تواند بخش خصوصی را به عنوان موتور و محرک اصلی رشد اقتصادی و صنعتی کشور همراه کند.

از آنجا که نخبگان علمی افراد برجسته و کارآمدی هستند،تاثیرآن­ها در تولید علم، هنر و فناوری کشور مشهود بوده و کارآفرینی آنان در راستای تولید دانش و نوآوری موجب سرعت بخشیدن به رشد و توسعه علمی و توازن در کشور می­گردد، ولی خوشبختانه دولت تدبیر و امید، تدبیر نموده و قانون‌های که بعضاً در سال های پیش از انقلاب مصوب شده را مورد بازنگری قرار داده و در جهت تسهیل اقدام می کند.

دولت دکتر روحانی با جوان گرائی و باور به قدرت جوانی عرصه را برای ابراز وجود نخبگان مهیا نموده و این مهم تا به جایی پیش می رود که  با حمایت مقام معظم رهبری (مد ضله العالی) عرصه برای تولید و فناوری توسط جوانان در راه بهبود قرار گرفته است.

پس از توافق بر سر برنامه جامع اقدام مشترک[۴] (برجام)ایران و ۱+۵ مورخ ۲۳ تیر ماه ۱۳۹۴ (۱۴ جولای ۲۰۱۵) در وین، اعلام آمادگی کشورهای بزرگ اقتصادی و شرکت­های نفتی برای سرمایه­گذاری در ایران (از سفر هیئت آلمانی، ایتالیایی، فرانسوی و . . .) نشان داد که :

لغو تحریم­ها باعث انتقال تکنولوژی و سرعت بخشیدن به ارتقای سطح فناوری و نوآوری می­گرددکه نتیجه آن، تعالی جمهوری اسلامی ایران، در دوران پسا تحریم است.

امنیت سیاسی و اقتصادی برای حضور در حوزه­های فرهنگی، هنری و توریستی از جمله دیگر نتایج حاصل از لغو تحریم­ها است که می­بایست برای آن برنامه­ریزی شود.

حضور در عرصه­­های سیاسی و نمایش قدرت حکومت جمهوری با نگاه دینی و یا همان جمهوری اسلامی به دنیا و دعوت به استقرار چنین نظام­هایی در سایر کشورها

از جمله نتایج دوران پسا­تحریم خواهد بود.بنابراین برای داشتن اقتصادی قوی و مقاوم در برابر ضربه‌ها و تهدیدات چاره‌ای جز حرکت در مسیر اقتصاد مقاومتی نداریم.اجرای سیاست­های اقتصاد مقاومتی که در دستور کار دولت دارد می­تواند اقتصاد کشور را با تکیه بر عوامل درونزای تولید نظیر خودکفایی در فرایندهای تولید، بکارگیری اقتصاد دانش بنیان و استفاده از درآمدهای واقعی شرایطی را فراهم آورد تا رشد و پویایی مستمر و دائمی بر اقتصاد کشور حاکم گردد.در این صورت نگرانی برای وضع تحریم ها و بازگشت مجدد آن دیگر وجود نخواهد داشت.

ما از تحریم­ها درس آموخته­های بسیار زیادی داریم. مهمترین این درس آموخته­ها آن است که باید به توان و باور و اعتماد اینکه «ما می­توانیم» برسیم که رسیدیم. پس در دوران بعد از لغو تحریم­ها باید به گونه­ای عمل کنیم که از این درس آموخته­ها فاصله نگیریم و دانش­هایی که طی این سال­ها کسب کردیم و فناوری­هایی که در داخل کشور توسعه داده­ایم را باید تقویت کرده و گسترش دهیم. کشورهای اروپایی و آمریکایی که ما را تحریم کرده بودند به این باور رسیدند که ما صاحب فناوری هستیم؛ قدرتمندیم؛ و در همه زمینه­ها می­توانیم ابتکار عمل داشته باشیم. ما باید به اکتساب[۵]دانش­ها و فناوری­هایی  که به آن­ها دست نیافته­ایم و فاصله زیادی تا دستیابی به آن­ها داریم بپردازیم و سایر فناوری­ها را با تکیه بر توان داخلی خودمان توسعه دهیم تا وابستگی ایجاد نشده و خود باوری ما خدشه دار نشود. این امر نیازمند برنامه­ریزی­های راهبردی در زمینه شناسایی دانش­ها و فناوری­های مورد نیاز حال و آینده و همچنین ترسیم نقشه راه[۶] اکتساب آن­ها می­باشد. ایجاد شبکه­های علمی مشترک با سایر کشورها، توسعه شبکه­های دانشی-فناورانه، ائتلافات علمی و فناورانه و سرمایه گذاری مشترک[۷] از جمله این نوع راهبردهاست که نیازمند برنامه­ریزی­های ملی و فراملی می­باشد.

نکته دیگر قابل ذکر، توجه به حفظ و تقویت قدرت رقابت پذیری کشور است. برای دستیابی به این مهم باید به گونه­ای عمل شود که ضمن جلب، حفظ و افزایش اعتماد ملی به محصولات داخلی زمینه برای سرمایه­گذاری­های خارجی فراهم گردد. به طوری که در یک بازی برد-برد[۸] هم اقتصاد کشور تقویت شود و هم برای سرمایه­گذاران خارجی،از طریق کاهش ریسک و افزایش جذابیت سرمایه گذاری، ارزش آفرینی گردد.

با توجه به آنچه تاکنون گفته شد،‌ چنین نتیجه­گیری می­شود که سیاست­های اقتصاد مقاومتی ابزاری بسیار قدرتمند در مسیر مبارزه با تحریم­ها بوده است که لغو تحریم ها و امضای برجام به عنوان یک افتخار ملی گواه این موضوعمی­باشد. از سوی دیگر اقتصاد مقاومتی در ادامه راه و در برنامه­ریزی­های آتی نیز باید سرلوحه امور قرار گیرد. چرا که محور­های اصلی اقتصاد مقاومتی شامل:

ü                  مهار سوداگری و فساد

ü                  مردمی­سازی اقتصاد

ü                  خلاصی از وابستگی به درآمد نفت

ü                  اولویت­بندی شرکای تجاری ایران

ü                  اولویت تولید بر واردات و خرید کالای داخلی

اصولی است که همواره، چه در دوران تحریم و چه در دوران پس از تحریم، دارای اهمیت فراوان بوده و از اولویت­های کشور در برنامه­ریزی­های راهبردی است. بنابراین سیاست­های اقتصاد مقاومتی در دوران پس از تحریم به قوت خود باقی بوده فقط می­بایست برنامه­ریزی­های عملیاتی در مسیر دستیابی به آن با توجه به تغییرات شرایط محیطی به روزآوری و اصلاح گردد.

[۱] Middle east

[۲] Geopolitics

[۳] Economics field

[۴]Joint Comprehensive Plan of Action

[۵]Acquisition

[۶]Road Map

[۷] Joint Venture

[۸] Win-Win game

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *