راه آهن ایران در چشم‌انداز چهار حکومت

قاجاریه، پهلوی اول و دوم، جمهوری اسلامی

محمدرضا روشندلی

کارشناس حمل و نقل

 

در سال ۱۸۲۵، نخستین لوکوموتیو ساخته شد. قطارهای بخار در واقع نسل اولیه قطارهای امروزی بودند که اولین بار در نیوکاسل انگلستان و در مسیر شهرهای استاکتون- دارلینگتون سفر کردند. با گذشت زمان، قطارهای مسافری و باری کامل‌تر شدند تا امروز که قطارهای برقی و دیزلی، قطارهای بخار را از صحنه بیرون رانده‌اند.

زمان صدارت امیرکبیر به دلیل رسیدن آوازه راه‌آهن به ایران، دولت وقت در تلاش بود که این فن‌آوری جدید را به دست آورد، اما دولت امیرکبیر در عین حال با سه مشکل اساسی مواجه بود.

مشکل اول: دولت روسیه تزاری به این دلیل که نمی‌خواست توسط راه‌آهن ایران، انگلیسی‌ها به مرزهای روسیه برسند با احداث راه‌آهن در ایران مخالفت می‌کرد.

مشکل دوم: دولت انگلستان به این دلیل که معتقد بود اگر راه‌آهن در ایران ساخته می‌شد روس‌ها می‌توانستند نیروهای خود را به خلیج فارس و سپس به مرز هندوستان برسانند، لذا با احداث راه­‌آهن در ایران مخالفت می‌کرد.

مشکل سوم: ساخت راه‌آهن بودجه گزافی را طلب می‌کرد و دولت وقت ایران منابع مالی لازم را در اختیار نداشت.

     در ایران آن روزگار نیز همزمان با اروپا مقدمات احداث خط آهن فراهم شد. طی دوران حکومت مظفرالدین شاه قاجار هم دوباره موضوع احداث خط راه‌آهن مطرح شد. پیشنهادی ارایه شد که یک خط راه‌آهن از مرز میان رودان (بین النهرین) یعنی عراق عثمانی تا مرز هندوستان کشیده شود تا آسیای نزدیک به آسیای دور متصل گردد.

پیشینه احداث و بهره‌برداری موفق اولین راه‌آهن در ایران به سال ۱۸۴۸میلادی از رشت به بندر پیر بازار و بندر انزلی باز می‌گردد و بقایای این مسیر هنوز در مسیر رشت به پیر بازار و یک لوکوموتیو بخار در محوطه اداره کل بنادر استان گیلان وجود دارد و دوازده کیلومتر از این مسیر تا اواسط دوره پهلوی اول همچنان مورد استفاده بوده‌ است.

دومین اقدام مؤثر را «حاج محمد حسین امین‌الضرب» تاجر ایرانی صورت داد و امتیاز راه‌آهن محمودآباد به تهران از طریق آمل را به دست آورد. این خط دارای یک لکوموتیو و یک واگن باری بود.‏ طی سال ۱۸۸۶ میلادی  خط راه‌­آهن محمودآباد به آمل احداث گردید. این طرح اگرچه در نظر داشت تا تهران ادامه  یابد، ولی با کارشکنی‌های پیمان کارهای بلژیکی به شکست انجامید و خطوط آن برچیده و برای احداث تلگراف استفاده شد.

سال ۱۲۶۱ شمسی خط تراموایی بین تهران و شاه عبدالعظیم به طول ۸۷۰۰ متر کشیده شد. در تاریخ ۹ نوامبر ۱۸۹۰ میلادی ناصرالدین شاه قاجار پیمان‌نامه‌ای با روسیه تزاری امضا کرد که ایران را از ساخت راه­‌آهن تا ده سال باز می‌داشت. این محدودیت در دسامبر ۱۸۹۹ میلادی برابر با شروط وام شصت میلیون فرانکی روسیه تزاری به ایران با دست‌خط مظفرالدین‌شاه برای ده سال دیگر تمدید شد.

در سال ۱۹۱۸ میلادی، راه‌­آهنی از بوشهر تا برازجان به طول ۶۰ کیلومتر توسط انگلستان کشیده شد. این خط آهن …..

 

ادامه این نوشتار را می توانید در شماره ۳۶۴ ماهنامه صنعت حمل و نقل مطالعه کنید.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *